W perspektywie najbliższych kilkudziesięciu lat zmiany demograficzne w Polsce doprowadzą do znacznego zmniejszenia liczby osób w wieku produkcyjnym. Obecnie przeciętny wiek wycofywania się z rynku pracy jest niższy od ustawowego wieku emerytalnego i jest jednym z najniższych w Unii Europejskiej. Ponad połowa osób w wieku przedemerytalnym pozostaje poza rynkiem pracy.

Rząd chce zwiększyć aktywność zawodową osób powyżej 50 r. życia wdrażając program „Solidarność pokoleń", który ma na celu:

• tworzenie zachęty dla pracodawców do zatrudniania i utrzymywania w zatrudnieniu osób w wieku 50 +, oraz

• umożliwić 50-latkom poprawę kwalifikacji, umiejętności i efektywności pracy, dzięki czemu dłużej będą mogli zachować posiadanie stanowiska pracy i zdolność do konkurowania na rynku pracy.

Program przewiduje:

1. działania na rzecz poprawy warunków pracy pracowników po 50-tym roku życia;

2. promocję zatrudnienia pracowników po 50-tym roku życia poprzez upowszechnianie wiedzy wśród pracodawców i pracobiorców na temat zarządzania wiekiem pracowników;

3. ukazywanie pracodawcom i opinii publicznej korzyści płynących z zatrudniania osób po 50 r. życia;

4. działania na rzecz poprawy kompetencji i kwalifikacji pracowników po 50-tym roku życia poprzez tworzenie ścieżek kształcenia, upowszechnienie kształcenia ustawicznego i dopasowanie oferty szkoleniowej;

5. zmniejszenie kosztów pracy związanych z zatrudnianiem pracowników po 50-tym roku życia poprzez:

   • zwolnienie pracodawców z opłacania składek na Fundusz Pracy za osoby w wieku przedemerytalnym,
   • zmniejszenie liczby dni choroby, za które płaci pracodawca w przypadku pracowników po 50-tym roku życia;

6. aktywizację osób bezrobotnych lub zagrożonych utratą pracy po 50-tym roku życia;

7. aktywizację zawodową osób niepełnosprawnych, przez tworzenie przepisów usprawniających ich zatrudnianie i promocję aktywizacji zawodowej i integracji tych osób z rynkiem pracy;

8. zwiększenie możliwości zatrudnienia kobiet przez rozwój usług pozwalających na godzenie pracy i życia rodzinnego;

9. ograniczenie dezaktywizacji pracowników przez wdrażanie systemu emerytur pomostowych i ograniczenie przechodzenia na wcześniejsze emerytury, oraz promocję działań na rzecz wydłużenia wieku przejścia na emeryturę, szczególnie kobiet.

Realizacja dużej części zadań w ramach polityki rynku pracy należeć będzie do samorządów, dlatego ich zaangażowanie w program będzie bardzo ważne. Działanie te będą finansowane z budżetu państwa, a także ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

Przykładowe rozwiązania prawne realizujące "Program 50+"

Ustawa o zmianie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z 19 grudnia 2008 r. (Dz. U. z 2009 r., Nr 6, poz. 33) przewiduje:

1. zwiększenie środków na programy rynku pracy (w tym szkolenia) finansowane z Funduszu Pracy dla osób, które przekroczyły 45 rok życia bez względu na ich status na rynku pracy;

2. zniesienie obowiązku płacenia przez pracodawców składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za osoby, które osiągnęły wiek o pięć lat niższy od ustawowego wieku emerytalnego;

3. przejęcia przez ZUS obowiązku wypłacania wynagrodzenia za czas choroby już po 14 dniach w przypadku zwolnienia chorobowego pracowników powyżej 50 roku życia.

Dlaczego Polacy po 50-tym roku życia chętnie idą na emeryturę?

Polska, obok Hiszpanii należy do krajów Unii Europejskiej, gdzie ponad 60 proc. osób w wieku 54-60 lat chce iść na emeryturę tak szybko, jak to możliwe. Przyczyn dla których Polacy chcą jak najszybciej zakończyć karierę zawodową jest kilka i mają one różne podłoże. Jak wynika z badań przeprowadzonych dla Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej wczesne przejście na emeryturę wynika z następujących powodów:

• zmęczenie pracą, które w dużym stopniu spowodowane jest brakiem właściwego zarządzania wiekiem pracowników. Przez lata wykonując te same zadania, rzadko szkoleni lub awansowani, przy każdej większej zmianie w firmie oceniani są jako niekompetentni. Mogą też być zwyczajnie zmęczeni monotonią, brakiem perspektyw i niedostosowaniem pracy do ich zmieniających się możliwości psychofizycznych;

• stan zdrowia. Stan zdrowia bywa przyczyną wcześniejszego zakończenia pracy. Paradoksalnie decyzję o odejściu z pracy częściej podejmują osoby, które nie narzekają na zdrowie, a stan zdrowia służy im jedynie jako pretekst do rozstania się z pracą.

• konkurencja ze strony młodszych pracowników, napór nowych technologii, pojawianie się nowych wymagań. Strach przed nowymi, zwłaszcza młodymi pracownikami, a także różnego rodzaju nowinkami to zjawisko powszechne wśród pracowników po 50-tce. To strach przed porażką, która może doprowadzić do utraty pracy.

• zagrożenie zwolnieniem spowodowane kondycją pracodawców lub dorywczym charakterem pracy, często zmieniającymi się przepisami emerytalnymi.
  W takich przypadkach emerytura lub renta wydaje się bezpieczniejszym rozwiązaniem, pewnym źródłem dochodu.

• presja pracodawców, którzy wolą zatrudnić młodego, wykwalifikowanego pracownika, często bardziej dyspozycyjnego, mniej zarabiającego, niż inwestować w podniesienie kwalifikacji starszych pracowników, postrzeganych jako mniej energicznych i opornych na zmiany.

• wcześniejsze przepisy, które zachęcały do przejścia na wcześniejszą emeryturę. W starym systemie emerytalnym pójście na wcześniejszą emeryturę było opłacalne, bo nie miało to znaczenia dla wysokości pobieranego świadczenia.
  Im mniej ktoś zarabiał, tym bardziej opłacało mu się przejść na wcześniejszą emeryturę i dorabiać do niej, z powodu składki na ZUS.

• konieczność opieki nad wnukami lub innymi krewnymi. Ten przypadek dotyczy w szczególności kobiet, które częściej rezygnują z pracy z powodu opieki nad dziećmi lub członami rodziny.

• niepełnosprawność. Utrata pracy przez osoby niepełnosprawne często zamyka przed nimi możliwość znalezienia nowego zatrudnienia z powodu ogólnej trudnej sytuacji osób niepełnosprawnych na rynku pracy w Polsce.

Dlaczego warto byłoby, aby osoby w wieku "50+" nadal pracowały?

1. Dla zdrowia psychicznego i poczucia własnej wartości

Przejście na emeryturę w okresie przed osiągnięciem pełnego wieku emerytalnego często zdaje się być wymarzoną sytuacją dla wielu osób. W pewnych przypadkach może być traktowana jako zasłużony wypoczynek. Zdarza się jednak, że po okresie zachwytu wolnością i nieograniczoną ilością wolnego czasu, brak pracy i regularnego zajęcia, zmuszającego do określonego trybu życia, staje się sytuacją mało komfortową, a nawet uciążliwą. Dopiero po przejściu na emeryturę wiele osób zdaje sobie sprawę, że dzięki pracy utrzymywało kontakty z innymi ludźmi, żyło aktywnie i realizowało swoje ambicje. Gdy tego im zabraknie rodzi się ryzyko pojawienia poczucia osamotnienia, depresji oraz wykluczenia społecznego.

2. Dla korzyści finansowej

Za kontynuacją pracy po 50 roku życia przemawiają także powody finansowe.
W nowym systemie emerytalnym istotna jest nie tylko suma oszczędności, którą każdy z nas zgromadził, ale także to, jak długo pracował. W ostatnich latach przed emeryturą wartość zgromadzonego na "jesień życia" kapitału najbardziej rośnie.

3. Ponieważ osoby w wieku "50+" są potrzebne na rynku pracy

Ze względu na zmieniającą się strukturę demograficzną ludności Polski, w której spada liczba dzieci, jak i osób do 44 roku życia, a wzrasta liczba osób po 45-tym roku życia oraz w wieku emerytalnym, osoby po 50 roku życia są zwyczajnie potrzebne na rynku pracy. Ponadto utrata pracowników powyżej 50 roku życia prowadzi do wyzbycia się cennego kapitału wiedzy i doświadczenia, jakie posiadają osoby w tym wieku.

4. Ponieważ osoby w wieku "50+" nie zabierają "młodym" miejsc pracy

Odchodzący na wczesne emerytury, renty czy bezrobocie 50-latkowie wcale nie zwalniają miejsca pracy dla młodych, za to wydatki na ich świadczenia obciążają wszystkich pracujących, zwłaszcza młodych, a to najbardziej zagrożone biedą grupy społeczne w Polsce. Niezbędna jest stopniowa zmiana struktury wydatków społecznych tak, aby doprowadzić do uzyskania równowagi międzypokoleniowej i ograniczenia ryzyka ubóstwa dzieci.

Jaki będzie efekt realizacji "Programu 50 +" dla gospodarki Polski

Intensywne działania w tym zakresie będą podejmowane do 2015 r., kiedy Polska będzie największym beneficjentem środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Do 2013 r. wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 55-64 lata powinien wzrosnąć do 40 proc. Oznacza to, że do tego czasu, liczba osób w wieku 55-64 lata czynnych zawodowo wzrośnie o około 500-600 tys.

Celem programu „Solidarność pokoleń" jest osiągnięcie w perspektywie do 2020 r. wskaźnika zatrudnienia osób w wieku 55-64 lata na poziomie 50 proc., określonym w Strategii Lizbońskiej, przyjętej przez kraje UE w 2000 r. Zgodnie z jej założeniami jednym z celów UE jest osiągnięcie wskaźnika zatrudnienia osób w wieku 55-64 lata na poziomie nie niższym niż 50 proc. W 2007 roku w Polsce wskaźnik zatrudnienia dla tej grupy wyniósł zaledwie 29,7%.